Vaastu Sastra & Vaastu Purusha: କେବେଠୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର? ବାସ୍ତୁର ଦେବତା କିଏ ଅଛନ୍ତି କି? ହିନ୍ଦୁ ପୁରାଣରେ ଏ ସଂପର୍କରେ କଣ କୁହାଯାଇଛି?

ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର (Vastu Sastra) ହେଉଛି ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ବିଦ୍ୟା, ଯାହା ନିର୍ମାଣକଳା, ଭୂମି ବିନ୍ୟାସ ଏବଂ ପରିବେଶର ସନ୍ତୁଳନକୁ ଆଧାର କରି ମାନବ ଜୀବନକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିଛି। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳରେ ରହିଛନ୍ତି "ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷ" ନାମକ ଜଣେ ପୌରାଣିକ ଚରିତ୍ର, ଯିଏକି ଭୂମିର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ। ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷଙ୍କ ଜନ୍ମ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ଜଡ଼ିତ କଥାଗୁଡ଼ିକ ହିନ୍ଦୁ ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏହା ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ପୁରାଣ ଓ ଦର୍ଶନ ସହ ଯୋଡ଼ିଥାଏ।

ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷଙ୍କ ଜନ୍ମ: ପୌରାଣିକ କଥାର ମୂଳ ବର୍ଣ୍ଣନା

ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷଙ୍କ ଜନ୍ମ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଆସୁରିକ ଶକ୍ତିର ମିଳନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷ ଏକ ମହାକାୟ ଅସୁର ରୂପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କର ଶରୀର ଭୂମିକୁ ଆଚ୍ଛାଦନ କରି ରଖିଥିଲା। ତେବେ ଏହି କାହାଣୀ ପଛରେ ଦୁଇଟି ମତ ରହିଛି।

୧. ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷ ପ୍ରଭୁ ଶିବଙ୍କ ଝାଳରୁ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି କଥା ଅନୁସାରେ, ମହାଦେବ ଶିବ ଆନ୍ଧକାସୁର ନାମକ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସୁରକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାସ୍ତ କରୁଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ କପାଳରୁ ଖସି ପଡ଼ିଥିବା ଝାଳ ବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକରୁ ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଅସୁର ଏତେ ବିରାଟ ଥିଲା ଯେ, ସେ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଗ୍ରାସ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲା। ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମିଳିତ ହୋଇ ଏହି ଅସୁରକୁ ଧରାଶାୟୀ କରିଥିଲେ। ଯାହାର ମୁଣ୍ଡ ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଏବଂ ପାଦ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ରଖାଯାଇଥିଲା। ଏହି ଅସୁରକୁ "ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷ" ନାମ ଦିଆଯାଇଥିଲା ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଅମର କରି ଭୂମିର ରକ୍ଷକ ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହି କଥା ଅନୁସାରେ, ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷଙ୍କ ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ବା ସ୍ଥାନରେ ଦେବତାମାନେ ବାସ କରନ୍ତି, ଯାହା ବାସ୍ତୁ ମଣ୍ଡଳର ଆଧାର ହୋଇଥାଏ।

୨. ସେହିପରି ଆଉକିଛି ପୁରାଣ କୁହନ୍ତି ଯେ ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଜୀବନ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରୟୋଗ କରୁଥିବା ସମୟରେ ଏକ ମହାକାୟ ସତ୍ତ୍ୱା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଯାହା ପଞ୍ଚଭୂତ (ଭୂମି, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଏବଂ ଆକାଶ)ରୁ ଗଠନ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ସତ୍ତା ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ ପରାସ୍ତ କରି ଧରାଶାୟୀ କରିଥିଲେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ବାସ୍ତୁପୁରୁଷ ଭାବରେ ନାମକରଣ କରି, ଭୂମିର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅଂଶ କରିଥିଲେ। ଏହି କଥା ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଅର୍ଥ ଏବଂ ସନ୍ତୁଳନକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। 

ଏହି ଦୁଇଟି ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ରହିଛି। ପ୍ରଥମଟି ଶିବଙ୍କ ସହ ଜଡ଼ିତ ଏବଂ ଆସିରିକ ଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କହୁଥିବା ବେଳେ, ଦ୍ୱିତୀୟଟିରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆଧାର କରାଯାଇଛି। ତେବେ ଉଭୟ କାହାଣୀରେ ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପକାଇ ଦିଆଯାଇଛି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଦେବତାମାନେ ବାସ କରନ୍ତି, ଯାହା ବାସ୍ତୁ ମଣ୍ଡଳର ସୃଷ୍ଟି କରେ ବୋଲି ସୂଚନା ଦିଆଯାଇଛି।

କେଉଁ ପୁରାଣରେ କଣ

ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ ବିଭିନ୍ନ ପୁରାଣରେ ରହିଛି। ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ ସର୍ବାଧିକ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ। ଏହି ପୁରାଣ ବାସ୍ତୁ ପୁଜା ଏବଂ ମଣ୍ଡଳ ବିନ୍ୟାସ ସଂପର୍କରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଏହା ପ୍ରାୟ ୨୦୦-୪୫୦ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ରଚିତ ବୋଲି ମନେକରାଯାଏ। ସେହିପରି ଅଗ୍ନି ପୁରାଣ ଓ ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣରେ ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଏକ ଅସୁର ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଏଥିରେ ଘର ତିଆରି ବେଳେ ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯିବା ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରର ଉତ୍ପତ୍ତି

ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରର ଉତ୍ପତ୍ତି ବେଦକାଳୀନ ଭାରତରେ ହୋଇଛି ବୋଲି ବିଚାର କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ସମୟରେ ଏହା ସ୍ଥାପତ୍ୟ ବିଦ୍ୟାର ଏକ ଅଂଶ ଭାବରେ ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ବେଦଗୁଡ଼ିକରେ (ବିଶେଷକରି ଋଗବେଦ ଓ ଅଥର୍ବ ବେଦରେ) ଭୂମି ଏବଂ ନିର୍ମାଣର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦିଗ ସଂପର୍କରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକରେ ଏହା ପୌରାଣିକ କଥା ମାଧ୍ୟମରେ ବିକଶିତ ହୋଇଛି। ବାସ୍ତୁ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ "ବାସ" ବା "ଆବାସ", ଯାହା ମଣିଷ ଓ ପ୍ରକୃତିର ସମନ୍ୱୟକୁ ସୂଚିତ କରେ।

ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର, ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ନଗର ଯୋଜନାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ଥିଲା। ହରପ୍ପା ଏବଂ ମୋହେଞ୍ଜୋଡାରୋର ନଗର ବିନ୍ୟାସରେ ବାସ୍ତୁର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଦିଗ ଏବଂ ସନ୍ତୁଳନର ଧ୍ୟାନ ରଖାଯାଇଥିଲା। ପୁରାଣକାଳରେ ଏହା ଦର୍ଶନ ଶାସ୍ତ୍ରର ଆଧାର ପାଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ବାସ୍ତୁପୁରୁଷଙ୍କୁ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ପ୍ରତିଫଳନ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥିଲା। 

ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରର ଉତ୍ପତ୍ତି ସହ ଜଡ଼ିତ ଦାର୍ଶନିକ ଆଧାର ହେଉଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସନ୍ତୁଳନ। ଏହା ଅନୁସାରେ, ଭୂମି ଏକ ଜୀବନ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱା ଏବଂ ନିର୍ମାଣ ଏକ ଯଜ୍ଞ ଭଳି। ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ବାସ୍ତୁକୁ ବେଦାଙ୍ଗର ଏକ ଅଂଶ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଆଧୁନିକ କାଳରେ ଏହା ପରିବେଶବାଦ ସହ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଶକ୍ତିର ସନ୍ତୁଳନ ଜରୁରୀ। ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷଙ୍କ କଥା ଆଜି ବି ନିର୍ମାଣରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଏ।