Life Of Shakuni: ମହାଭାରତର ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ‘ଶକୁନି ମାମା’: ପଢ଼ନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନ, ପରିବାର ଓ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ରର କାହାଣୀ

ମହାଭାରତ (Mahabharat) ହେଉଛି ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅମର ମହାକାବ୍ୟ, ଯେଉଁଥିରେ ଧର୍ମ, ଅଧର୍ମ, ପ୍ରେମ, ପ୍ରତିଶୋଧ ଏବଂ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ରର ଜଟିଳ କାହାଣୀ ରହିଛି। ଏହି ମହାକାବ୍ୟର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ବିବାଦାସ୍ପଦ ଚରିତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ଶକୁନି । କୌରବମାନଙ୍କର ମାତୁଳ ବା ମାମୁଁ, ଗାନ୍ଧାରର ରାଜକୁମାର ଏବଂ ପରେ ରାଜା ଭାବେ ପରିଚିତ ଶକୁନି ତାଙ୍କ ଚତୁରତା, ଜୁଆ ଖେଳରେ ଅପରାଜେୟ ନିପୁଣତା ଏବଂ କୌରବ-ପାଣ୍ଡବ ମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁତା ବଢ଼ାଇବାରେ ମୁଖ୍ୟ ଭୂମିକା ପାଇଁ ସ୍ମରଣୀୟ ରହିଛନ୍ତି। ସେ ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ବୋଲି ବିବେଚିତ ହୁଅନ୍ତି। ଆସନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ, ପରିବାର, ପିଲାବେଳ, କୌରବମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ପ୍ରମୁଖ କାହାଣୀ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତାରିତ ଭାବରେ ଜାଣିବା ।

ଜନ୍ମ ଓ ପରିବାର

ଶକୁନି ଗାନ୍ଧାର ରାଜ୍ୟରେ (ଆଧୁନିକ ଆଫଗାନିସ୍ତାନର କାନ୍ଦାହାର ବା ପେଶାୱାର ଅଞ୍ଚଳ) ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତା ଥିଲେ ଗାନ୍ଧାରର ରାଜା ସୁବଳ ଏବଂ ମାତା ବସୁମତୀ ବା ସୁଦର୍ମା (ବିଭିନ୍ନ ପୌରାଣିକ ସଂସ୍କରଣରେ ତାଙ୍କ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି)। ସେ ସୁବଳଙ୍କ ପୁତ୍ର ହୋଇଥିବାରୁ ସୌବଳ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ତାଙ୍କର ଏକ ଭଗିନୀ ଗାନ୍ଧାରୀ ଏବଂ ଅନେକ ଭ୍ରାତା (ପ୍ରାୟ ୯୯ ଭ୍ରାତା) ଥିଲେ। କେତେକ ପ୍ରଚଳିତ କଥାରେ ସେ ସୁବଳଙ୍କର କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କୁ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭଲ ପାଉଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସବୁବେଳେ ସହଯୋଗୀ ଥିଲେ।

ପିଲାବେଳ ଓ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଜୀବନ

ମୂଳ ମହାଭାରତରେ ଶକୁନିଙ୍କ ପିଲାବେଳ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥା ଓ ଟିଭି ଧାରାବାହିକ ସଂସ୍କରଣରେ ସେ ସୁନ୍ଦର ଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ଗୋଡ଼ ସାମାନ୍ୟ ଛୋଟା ଥିଲା। ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ଚତୁର, ମତାମତରେ ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଜୁଆ ଖେଳରେ ଅସାଧାରଣ ନିପୁଣ ଥିଲେ। ଗାନ୍ଧାରର ପର୍ବତମୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ପର୍ବତ ଆରୋହଣରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶକୁନି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କର ଅନୁରକ୍ତ ଭକ୍ତ ଥିଲେ। ରାଜକୁମାର ଭାବରେ ସେ ସମୃଦ୍ଧ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୈନ୍ୟ ଶିକ୍ଷାରେ କମ୍ ଆଗ୍ରହ ଦେଖାଉଥିଲେ। କୁଟନୀତିରେ ଶକୁନି ଅପ୍ରତିଦ୍ବନ୍ଦ୍ୱୀ ଥିଲେ।

ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ବିବାହ ଓ ହସ୍ତିନାପୁର ଆଗମନ

ପ୍ରାଚୀନ କୁରୁ ବଂଶର ରାଜା ଥିଲେ ଅନ୍ଧ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର। କୁରୁ ରାଜ୍ୟର ରାଜଧାନୀ ହସ୍ତିନାପୁରର ସେ ସର୍ବେସର୍ବା ଥିଲେ। ପୀତାମହ ଭୀଷ୍ମ ଶକୁନିଙ୍କ ଭଉଣୀ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କୁ ହସ୍ତିନାପୁର ଅଧିପତି ଅନ୍ଧ ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ସହ ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇଥିଲେ। ଶକୁନି ଏହାକୁ ଗାନ୍ଧାର ରାଜ୍ୟର ଅପମାନ ବୋଲି ମନେ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଏହି ବିବାହ ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ବିରୋଧ କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ କୌରବମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିବାରୁ ପ୍ରସ୍ତାବ ଏଡ଼େଇ ଗଲେ ସେମାନଙ୍କ ପଟରୁ ଯୁଦ୍ଧ ଭୟ ରହିଥିଲା। ଯୁଦ୍ଧ ଭୟ ଏଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ରାଜା ସୁବଳ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବରେ ରାଜି ହୋଇଯାଇଥିଲେ।

କୁରୁ ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଅନ୍ଧ ଥିବାରୁ, ବିବାହ ପରେ ସ୍ବାମୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଖାଇ, ଗାନ୍ଧାରୀ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧ ପରି ଜୀବନ କାଟିବେ ବୋଲି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲେ ଓ ଆଖିରେ ପଟି ବାନ୍ଧି ଆଜୀବନ ରହିଥିଲେ। ଭଉଣୀର ଏହି ଅବସ୍ଥା ଶକୁନିଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିଲା। ତେଣୁ ଭଗିନୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାକୁ ଓ ସହାୟତା ଯୋଗାଇବାକୁ ସେ କୁରୁ ବଂଶର ରାଜଧାନୀ ହସ୍ତିନାପୁର ଆସିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ରହି କୁରୁ ରାଜନୀତିରେ ପ୍ରଭାବ ବିସ୍ତାର କଲେ। ସେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ରାଜା କରିବାରେ ସହାୟତା କରିଥିଲେ।

କୌରବମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କ ଓ ପ୍ରଭାବ

ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଶକୁନି, ତାଙ୍କ ଭଉଣୀର ପୁଅ ତଥା ଭଣଜା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ପିଲାବେଳରୁ ନିଜର ପ୍ରଭାବରେ ବଢ଼ାଇଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଶିଖାଇଥିଲେ। ସବୁବେଳେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଭିତରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଈର୍ଷା ଉତ୍ପନ୍ନ କରାଇଥିଲେ। ଛୋଟ ଖେଳ ବା ଝଗଡ଼ାକୁ ବଡ଼ କରି ଶତ୍ରୁତା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ସୁଖ ପାଇଁ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ କୌରବ ବଂଶର ରାଜା କରିବା ଏବଂ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ କୁରୁବଂଶରୁ ଦୂରେଇ ଦେବା।

କିଛି ପୁରାଣର ପ୍ରଚଳିତ କାହାଣୀରେ ଶକୁନିଙ୍କ ପ୍ରତିଶୋଧର କାରଣ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଭଉଣୀ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ବିବାହ ସମୟରେ, ଭୀଷ୍ମ ବା କୁରୁ ପରିବାର, ତାଙ୍କ ବାପା ସୁବଳ ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ କାରାଗାରରେ ରଖି ଭୋକରେ ରଖିଥିଲେ। ଶକୁନି ମଧ୍ୟ କାରାଗାରରେ ରହିଥିଲେ। ଭୋକରେ ରହିବାରୁ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତେ ଭାଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ। କେବଳ ବଂଚି ଯାଇଥିଲେ କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଶକୁନି। କାରଣ ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବାକୁ ସବୁ ଭାଇଙ୍କୁ ମିଳୁଥିବା ଖାଦ୍ୟ ସୁବଳ କନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଶକୁନିକୁ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚାଇ ରଖୁଥିଲେ। ମୃତ୍ୟୁ ପୂର୍ବରୁ ସୁବଳ କହିଯାଇଥିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କ ଶରୀରର ହାଡ଼ରୁ ପଶାକାଠି ତିଆରି କରିବାକୁ।

ଶକୁନିଙ୍କ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ରର କାହାଣୀ

ମହାଭାରତର ଆଦିପର୍ବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଜତୁଗୃହ ହେଉଛି କୌରବମାନଙ୍କର ଏକ ଭୟଙ୍କର ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ଥିଲା। ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ବଢ଼ୁଥିବା ଲୋକପ୍ରିୟତା ଓ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତିର ସମ୍ଭାବନାକୁ ଦେଖି ଈର୍ଷାନ୍ୱିତ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଓ ମାମୁ ଶକୁନି, ଦୁଃଶାସନ ଓ କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ପୁରୋଚନଙ୍କୁ ବ୍ୟବହାର କରି ବରଣାବତ ନଗରରେ ଏକ ନଡ଼ା ଆଚ୍ଛାଦିତ ଜତୁଗୃହ ନିର୍ମାଣ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ମହଲ ପରି ଦିଶୁଥିଲା।

ଜତୁଗୃହ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର

ଏହି ଘରେ କାଠ, ବାଉଁଶ, ତେଲ, ଘିଅ ପ୍ରଭୃତି ଜ୍ୱଳନଶୀଳ ଜିନିଷ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଇଥିଲା। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଏକ ଉତ୍ସବ ଅନୁଷ୍ଠାନ ବାହାନାରେ ସେଠାକୁ ପଠାଯାଇଥିଲା। ବିଦୁର ଏହି ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ବିଷୟରେ ଜାଣି ପାରି ଗୁପ୍ତ ସଙ୍କେତରେ କୁନ୍ତୀଙ୍କୁ ସତର୍କ କରାଇ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ଏକ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷିତ ପଳାୟନ ପାଇଁ ଏକ ନୌକା ଯୋଗାଇ ଦେଇଥିଲେ। ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ବିଷୟରେ ଜାଣିପାରିବା ପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଭୀମ ଏକ ଗୁପ୍ତ ସୁଡ଼ଙ୍ଗ ଖୋଳିଥିଲେ। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ରାତିରେ ପୁରୋଚନ ଘରକୁ ନିଆଁ ଲଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ପାଣ୍ଡବମାନେ ପୂର୍ବରୁ ସୁଡ଼ଙ୍ଗ ଦେଇ ପଳାଇଗଲେ ଏବଂ ଭୀମ ନିଆଁ ଲଗାଇ ପୁରୋଚନକୁ ମାରି ଦେଲେ। ଏହି ନିଆଁରେ ଜଣେ ମହିଳା ଓ ତାଙ୍କ ପାଞ୍ଚପୁଅ ମଧ୍ୟ ଜଳିଗଲେ। ଯାହାକୁ ଦେଖି ଲୋକେ ଭାବିଲେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମରିଗଲେ। ଏହି ଘଟଣା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ବନବାସ ଆଡ଼କୁ ନେଇଗଲା ଏବଂ କୌରବ-ପାଣ୍ଡବ ଶତ୍ରୁତାକୁ ଆହୁରି ଗଭୀର କରିଦେଲା।

ପଶାଖେଳ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର

ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଶକୁନି, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସହ ଖେଳିଲେ। ପ୍ରଥମ ଖେଳରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜ୍ୟ, ଭ୍ରାତା, ନିଜକୁ ଏବଂ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ହରାଇଲେ। ଦୁଃଶାସନ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ହରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରୁ ଏଥିରେ ବିଫଳ ହେଲେ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଖେଳରେ ୧୩ ବର୍ଷ ବନବାସ ଓ ବର୍ଷେ ଅଜ୍ଞାତବାସ ହେଲା। ଏହି ଖେଳ ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧର ମୂଳ କାରଣ ହୋଇଥିଲା। ଯାହାର ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ରଚନା କରିଥିଲେ ଶକୁନି।

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ଶକୁନି କୌରବ ପକ୍ଷରେ ଯୋଗଦେଲେ। ସେ ମାୟା ଓ ଚତୁରତାର ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ। ଯୁଦ୍ଧର ଅଷ୍ଟାଦଶ ଦିବସରେ ସହଦେବ ତାଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଉଲୁକ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ।

ଶକୁନି ଏକ ଜଟିଳ ଚରିତ୍ର। ତାଙ୍କ ଚତୁରତା ମହାଭାରତ କାହାଣୀକୁ ଏକ ନୂତନ ମୋଡ଼ ଦେଇଥିଲା। ସେ ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲେ ଯେ, ତରବାରି ନୁହେଁ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଜିତିପାରେ। କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ଧର୍ମର ବିଜୟ ହୁଏ। ଶକୁନି ଆଜି ମଧ୍ୟ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ “ଚତୁର ମାମୁଁ” ରୂପେ ଜୀବନ୍ତ ରହିଛନ୍ତି।