Maharshi Veda Vyasa: ଭାରତୀୟ ପୁରାଣ ସାହିତ୍ୟର ଅଗ୍ରପୁରୁଷ ବ୍ୟାସଦେବ, କେମିତି ରଚନା କରିଥିଲେ ମହାଭାରତ, କେମିତି ବିଭାଜନ କରିଥିଲେ ବେଦ

ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଓ ଧର୍ମର ମହାନ୍ ସ୍ତମ୍ଭ ଭାବରେ ଖ୍ୟାତ ବ୍ୟାସଦେବ ବା ବେଦବ୍ୟାସ ହେଉଛନ୍ତି ଏକ ଅମର ଚରିତ୍ର। ସେ କେବଳ ‘ମହାଭାରତ’ (Mahabharat)ର ରଚୟିତା ନୁହଁନ୍ତି, ବରଂ ବେଦଗୁଡ଼ିକର ବିଭାଜକ, ପୁରାଣ ଗୁଡ଼ିକର ସଂଗ୍ରାହକ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ରର ଲେଖକ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରେ ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଆଂଶିକ ଅବତାର ଭାବରେ ପୂଜା ପାଉଛନ୍ତି ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ଭାବରେ ବିବେଚିତ। ତାଙ୍କ ନାମ "ବ୍ୟାସ" ସଂସ୍କୃତରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ "ସଂଗ୍ରାହକ" ବା "ବିଭାଜକ"। ତାଙ୍କ ଜୀବନ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ଏବଂ ଦାର୍ଶନିକ ଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯାହା ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟର ମୂଳଦୁଆ ସ୍ଥାପନ କରିଛି। ଏହି ଲେଖାରେ ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନଚରିତ, ଜନ୍ମ, ପରିବାର, ବିଶେଷ ଗୁଣ, ମହାଭାରତ ରଚନା, ଲେଖକ ଓ ଚରିତ୍ର ଭାବରେ ତାଙ୍କର ଭୂମିକା ଏବଂ ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ ଘଟିଥିବା ମୁଖ୍ୟ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା କରିବା।

ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ପରିବାର

ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ଜନ୍ମ କାହାଣୀ ଏକ ପୌରାଣିକ ଚମତ୍କାର। ସେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ଯମୁନା ନଦୀର ଏକ ଦ୍ୱୀପରେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ "ଦ୍ୱୈପାୟନ" ନାମ ମିଳିଥିଲା। ତାଙ୍କ ପିତା ଥିଲେ ମହାନ୍ ଋଷି ପରାଶର, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁପୁରାଣର ରଚୟିତା ଭାବରେ ପରିଚିତ। ମାତା ଥିଲେ ସତ୍ୟବତୀ, ଯିଏ ଏକ ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀର କନ୍ୟା ଥିଲେ ଏବଂ ଯମୁନା ନଦୀରେ ଡଙ୍ଗା ଚଳାଉଥିଲେ। ପରାଶର ଋଷି ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଏକ କୁହୁଡ଼ି ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ ଏବଂ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦ୍ୱୀପ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ତାଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ କରିଥିଲେ। ସେ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ ଯେ, ସେ କୁମାରୀ ରହିବେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଆଂଶିକ ଅବତାର ହୋଇ ବେଦଗୁଡ଼ିକର ବିଭାଜନ କରିବେ। ଗର୍ଭଧାରଣ ତୁରନ୍ତ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ବ୍ୟାସ ଜନ୍ମ ନେଇ ତୁରନ୍ତ ବୟସ୍କ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ହେତୁ ସେ "କୃଷ୍ଣ" ନାମ ପାଇଥିଲେ। ସତ୍ୟବତୀ ଏହି ଘଟଣାକୁ ଗୋପନ ରଖିଥିଲେ ଏବଂ ପରେ କୁରୁ ରାଜା ଶାନ୍ତନୁଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। 

ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ପରିବାର ମହାଭାରତର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ। ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ଶୁକ, ଯିଏ କି ତାଙ୍କର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଥିଲେ। ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ, ଶୁକ ଜାବାଲି ଋଷିଙ୍କ କନ୍ୟା ବାତିକା (ବା ପିଞ୍ଜଳା)ଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ଦେବୀ ଭାଗବତ ପୁରାଣରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶୁକ୍ରାଣୁ ଏକ ଶୁଆ ଆକୃତିର ଅପ୍ସରାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ କାଠି ଉପରେ ପଡ଼ିଥିଲା ଏବଂ ସେଥିରୁ ଶୁକ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ନିୟୋଗ ପ୍ରଥା ଅନୁସାରେ, ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ସାବତ ଭାଇ ବିଚିତ୍ରବୀର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନାମରେ ତାଙ୍କ ବିଧବା ପତ୍ନୀମାନଙ୍କୁ ଗର୍ଭବତୀ କରିଥିଲେ। ଫଳରେ ଅମ୍ବିକାଙ୍କଠାରୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର (ଯିଏ ଭୟରେ ଆଖି ବନ୍ଦ କରିଥିବାରୁ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ), ଅମ୍ବାଳିକାଙ୍କଠାରୁ ପାଣ୍ଡୁ (ଯିଏ ଭୟରେ ପାଣ୍ଡୁ ରଙ୍ଗ ହୋଇଥିଲେ) ଏବଂ ଅମ୍ବିକାଙ୍କ ଦାସୀଠାରୁ ବିଦୂର ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଥିଲେ ଶୁକ, ଜୈମିନି, ବୈଶମ୍ପାୟନ, ପୈଲ ଏବଂ ସୁମନ୍ତୁ, ଯେଉଁମାନେ କି ବେଦଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଚାର କରିଥିଲେ। 

ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କର ବିଶେଷ ଗୁଣ

ବ୍ୟାସଦେବ ଅସାଧାରଣ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ତା, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ତେଜ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ ଥିଲେ। ସେ ମାନବ ସମାଜର କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ବେଦଗୁଡ଼ିକର ବିଭାଜନ ୪ ଭାଗରେ କରିଥିଲେ- ଋଗବେଦ, ସାମବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ ଓ ଅଥର୍ବବେଦ। ଆଷାଢ଼ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମଦିନକୁ ଗୁରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବା ବ୍ୟାସ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଭାବରେ ପାଳନ କରାଯାଏ। ସେ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରିବାର କ୍ଷମତା ରଖିଥିଲେ ଏବଂ ମାନବ ସାମର୍ଥ୍ୟର ସୀମା ଅନୁସାରେ ଜ୍ଞାନକୁ ସରଳୀକରଣ କରିଥିଲେ। ସେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ କୂଳରେ ରହୁଥିଲେ ଓ ହିମାଳୟର ଗୁମ୍ଫାରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।

ମହାଭାରତ ରଚନା

ବ୍ୟାସଦେବ ହେଉଛନ୍ତି ମହାଭାରତର ରଚୟିତା, ଯାହା ପ୍ରାରମ୍ଭରେ "ଜୟ" ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା। ଏହା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଏବଂ ସଞ୍ଜୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସଂଭାଷଣ, ଯାହା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧର ୧୮ ଦିନକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ, ବ୍ୟାସଦେବ ଏ ପୂରା ଘଟଣାକ୍ରମକୁ ଗଣେଶଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ଯିଏ କୌଣସି ବିରାମ ବିନା ଏହାକୁ ନିରନ୍ତର ଲେଖି ଚାଲିଥିଲେ। ଯଦିଓ ମହାଭାରତ ଘଟଣାର ଏହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଂଯୋଜନ ବୋଲି କେହି କେହି ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ମହାଭାରତର ଭୀଷ୍ମ ପର୍ବରେ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ରହିଛି, ଯେଉଁଥିରେ କୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ଲେଖକ ଭାବରେ ବ୍ୟାସ ଏହାକୁ ସ୍ମୃତି ଭାବରେ ରଚନା କରିଥିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କର ଶ୍ରୁତି (ବେଦ) କାର୍ଯ୍ୟର ପରିପୂରକ। ଏହା ଥିଲା ତାଙ୍କ ପରିବାରର କାହାଣୀ, କାରଣ ସେ ପାଣ୍ଡୁ ଓ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପିତା ଥିଲେ। 

ଚରିତ୍ର ଭାବରେ ବ୍ୟାସ ମହାଭାରତରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ଏବଂ ନୈତିକ ପରାମର୍ଶଦାତା। ସେ ହସ୍ତିନାପୁରର କୁରୁ ରାଜ୍ୟରେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରିଥିଲେ, ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ବିବାହକୁ ସହଜ କରିଥିଲେ, ବନବାସ ସମୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ଶାପକୁ ରୋକିଥିଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ତର ପୁନର୍ନିର୍ମାଣରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।

ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ଜୀବନରେ ଘଟିଥିବା ମୁଖ୍ୟ ଘଟଣା

ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ଜୀବନ ଅନେକ ପୌରାଣିକ ଘଟଣାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେ ଜନ୍ମ ନେଇ ତୁରନ୍ତ ବୟସ୍କ ହୋଇ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ। କୁରୁ ବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ପାଇଁ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ସେ ନିୟୋଗ ପ୍ରଥା ଅନୁସରଣ କରି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ପାଣ୍ଡୁ ଏବଂ ବିଦୁରଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ଗର୍ଭପାତ ମାଂସପିଣ୍ଡକୁ ୧୦୧ ଖଣ୍ଡରେ ବିଭାଜିତ କରି ସେ କୌରବମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ସହଜ କରିଥିଲେ। ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କୁ ବନବାସ ପାଇଁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲେ। ରାଜନୈତିକ ଘଟଣାରେ ସେ ସମ୍ମିଳନୀ, ବିଜୟ ଏବଂ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ରୋକିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ତର ସମାଧାନରେ ଭୂମିକା ନିର୍ବାହ କରିଥିଲେ। ଶଙ୍କର ଦିଗବିଜୟରେ ସେ ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ବୃଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପରେ ବାଦବିବାଦ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର ଭାଷ୍ୟକୁ ଅନୁମୋଦନ କରି ଆୟୁଷ ବୃଦ୍ଧି କରିଥିଲେ। 

ପୁରାଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯୋଗଦାନ

ବ୍ୟାସଦେବ ୧୮ଟି ପୁରାଣର ରଚୟିତା, ଯାହା ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଜ୍ଞାନର ବିଶ୍ୱକୋଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ବ୍ରହ୍ମସୂତ୍ର ରଚନା କରିଥିଲେ। ବୈଷ୍ଣବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସେ ବେଦଗୁଡ଼ିକର ୨୮ଥର ବିଭାଜନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବ୍ୟାସ ଭାବରେ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରିଥିଲେ। ଶିଖ୍ ଧର୍ମର ବ୍ରହ୍ମ ଅବତାରରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ପଞ୍ଚମ ଅବତାର ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଯିଏ ମନୁ ଏବଂ ପୃଥୁ ଆଦି ରାଜାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ରଚନା କରିଥିଲେ। 

ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ଜୀବନ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯାତ୍ରା, ଯାହା ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟ ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ଆକାର ଦେଇଛି। ତାଙ୍କର ଯୋଗଦାନ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷମାନେ ଜୀବନର ଆହ୍ୱାନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ପାଆନ୍ତି। ସେ କେବଳ ଜଣେ ଋଷି ନୁହଁନ୍ତି, ବରଂ ଜ୍ଞାନର ଅମର ପ୍ରତୀକ। ତାଙ୍କ କାହାଣୀ ଆଜି ବି ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ, ଯାହା ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ ଏବଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଉପଦେଶ ଦେଇଥାଏ।