History & Origin Of Vastu Shastra: କିଏ ବାହାର କରିଥିଲେ ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର? କିଏ ଏହାର ଗୁରୁ ଓ କିଏ ଏହାର ଦେବତା?

ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର ଭାରତର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ବିଜ୍ଞାନ ଏବଂ କଳା, ଯାହା ଘର ତିଆରି, ଘର ଭିତରର ଆସବାବପତ୍ର ସଜ୍ଜିକରଣ, ଘର ଭିତରେ ଶକ୍ତିର ପ୍ରବାହ, ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ପରିବେଶ ସହିତ ମାନବ ଜୀବନର ସମ୍ପର୍କକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥାଏ। ଏହା ସଂସ୍କୃତରେ "ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର" ନାମରେ ପରିଚିତ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି "ବାସ୍ତୁର ବିଜ୍ଞାନ" ବା "ଆର୍କିଟେକ୍ଚରର ସାଇନ୍ସ"। ଏହା ପ୍ରକୃତିର ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ (ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ) ସହିତ ମିଳିତ ହୋଇ ମାନବ ଜୀବନକୁ ସୁଖ, ଶାନ୍ତି ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧି ପ୍ରଦାନ କରିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରଖିଥାଏ। ଏହି ଲେଖାରେ ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରର ଇତିହାସ, ଉତ୍ପତ୍ତି, ଭାରତୀୟ ପୁରାଣରେ ଏ ସଂପର୍କରେ ଥିବା କାହାଣୀ, ଏହାର ଜନ୍ମସ୍ଥାନ, ଦେବତା ଏବଂ ଜନକଙ୍କ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା କରାଯିବ।

ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରର ଇତିହାସ (History of Vastu Shastra)

ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ। ଏହା ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ମୂଳ ସହ ସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ରହିଛି। ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ, ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରର ଉତ୍ପତ୍ତି ବୈଦିକ ଯୁଗରେ ହୋଇଛି। ଅର୍ଥାତ ଆନୁମାନିକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୧୫ଶହ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୫ଶହ ଭିତରେ ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତର ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ଯଦିଓ କେତେକ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ଏହା ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୬ ହଜାରରୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୩ ହଜାର ମଧ୍ୟରେ ଏହାର ଜନ୍ମ ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ।

ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତର ସଂପର୍କରେ ଭାରତୀୟ ମହାନ ପୁରାଣ ଗ୍ରନ୍ଥ ବେଦଗୁଡ଼ିକରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବିଶେଷକରି ‘ଅଥର୍ବ ବେଦ’ର ଏକ ଉପବିଭାଗ ରହିଛି, ଯାହାକୁ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ବେଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବୈଦିକ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ’ବାସ୍ତୁ’କୁ ଭବନ ନିର୍ମାଣର ଏକ ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ବୈଜ୍ଞାନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି, ଯାହା ପରିବେଶ ସହିତ ସନ୍ତୁଳନ ରକ୍ଷା କରି ସୁଖମୟ ଜୀବନ ପ୍ରଦାନ କରିଥାଏ।

ପୁରାଣ ଯୁଗରେ ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର ଆହୁରି ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ, ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣ, ଅଗ୍ନି ପୁରାଣ, ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ପୁରାଣରେ ଏହାର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକ, ଯେପରିକି ବିଶ୍ୱକର୍ମା ପ୍ରକାଶ, ସମରାଙ୍ଗଣ ସୂତ୍ରଧାର, କାଶ୍ୟପ ଶିଳ୍ପଶାସ୍ତ୍ର, ବୃହତ୍ ସଂହିତା ଏବଂ ପ୍ରମାଣ ମଞ୍ଜରୀରେ ବାସ୍ତୁର ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ, ଭବନର ଡିଜାଇନ୍, ମାପ, ଭୂମି ପ୍ରସ୍ତୁତି, ସ୍ଥାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ଜ୍ୟାମିତିକ ନିୟମଗୁଡ଼ିକର ବିବରଣୀ ରହିଛି। ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ମନ୍ଦିର, ନଗର ଏବଂ ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକର ନିର୍ମାଣରେ ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଏବଂ ଶାନ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ଥିଲା।

ମଧ୍ୟଯୁଗରେ ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର, ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣରେ ପ୍ରମୁଖ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା। ’ରାମାୟଣ’ ଓ ‘ମହାଭାରତ’ ଭଳି ମହାକାବ୍ୟରେ ଏହାର ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଯୁଗରେ ଭବନଗୁଡ଼ିକର ବର୍ଣ୍ଣନା ଦେଖାଯାଇଥାଏ। ଆଧୁନିକ ଯୁଗରେ ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର ଆର୍କିଟେକ୍ଚରର ଏକ ଅଂଶ ହୋଇ ରହିଛି, ଯାହା ଭାରତରେ ଏବଂ ବିଦେଶରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚଳିତ।

ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରର ଜନ୍ମ ପଛରେ ଭାରତୀୟ ପୁରାଣ କାହାଣୀ

ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରର ଉତ୍ପତ୍ତି ଭାରତୀୟ ପୁରାଣରେ ଅନେକ ରୂପକ କାହାଣୀ ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ପ୍ରମୁଖ କାହାଣୀ ହେଉଛି "ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷ"ର ଉତ୍ପତ୍ତି। ମତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ, ବୃହତ୍ ସଂହିତା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁରାଣରେ ଏହାର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି।

ଏକ ପ୍ରଚଳିତ କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ, ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପରେ ଏକ ପ୍ରୟୋଗ କରି ଏକ ମହାକାୟ ଜୀବକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ଏହି ଜୀବ ଧୀରେ ଧୀରେ ବଢ଼ି ଆକାଶ ଏବଂ ପୃଥିବୀକୁ ଆବୋରି ଦେଇଥିଲା, ଯାହା ଫଳରେ ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ। ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଏହାର ସମାଧାନ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ୪୫ ଜଣ ଦେବତା (ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମେତ) ଏହି ଜୀବକୁ ପୃଥିବୀରେ ମୁହଁକୁ ତଳକୁ କରି ଚାପି ଦେଇଥିଲେ।

ଏହି ଜୀବ କହିଥିଲା ଯେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କର ସବୁ ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ହୋଇଥାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଅମରତ୍ୱ ପ୍ରଦାନ କରି "ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷ" ନାମ ଦେଇଥିଲେ ଏବଂ କହିଥିଲେ ଯେ, ସମସ୍ତ ଭବନ ନିର୍ମାଣରେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯିବ। ଏହି କାହାଣୀରେ ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷର ଶରୀରର ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାଙ୍କର ବାସ ରହିଥାଏ, ଯାହା ବାସ୍ତୁ ମଣ୍ଡଳର ଆଧାର।

ଅନ୍ୟ ଏକ କାହାଣୀରେ, ଶିବ ଅନ୍ଧକାସୁର ନାମକ ଏକ ରାକ୍ଷସ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ଝାଳରୁ ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲା। ଏହି କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଧାର୍ମିକ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ସନ୍ତୁଳନର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ଦର୍ଶାଏ। ଏହା ମାନବ ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ସମ୍ପର୍କକୁ ବୁଝାଏ।

ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର କେଉଁ ଦେଶରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା?

ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରର ଉତ୍ପତ୍ତି ଭାରତରେ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତାର ଏକ ଅଂଶ ଏବଂ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ବୈଦିକ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲା। ଏହାର ମୂଳ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେଶରେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ଏହାର ନିୟମଗୁଡ଼ିକ ଫେଙ୍ଗ୍ ଶୁଇ (ଚୀନା ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର) ସହିତ କେତେକ ସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ରଖିଥାଏ। ଭାରତରେ ଏହା ମନ୍ଦିର, ନଗର ଏବଂ ଘର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା।

ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରର ଦେବତା କିଏ?

ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରଧାନ ଦେବତା ହେଉଛନ୍ତି "ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷ"। ଏହା ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ, ଯାହା ଭବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରିଥାଏ। ବୈଦିକ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ବାସ୍ତୁକୁ "ବାସ୍ତୋଷ୍ପତି" ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ର ବା ତ୍ୱଷ୍ଟା (ଦେବତାମାନଙ୍କର କାର୍ପେଣ୍ଟର) ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ବାସ୍ତୁ ପୁରୁଷର ଶରୀରରେ ୪୫ ଦେବତାଙ୍କର ବାସ ରହିଥାଏ, ଯାହା ବାସ୍ତୁ ମଣ୍ଡଳର ଆଧାର। ବ୍ରହ୍ମା ଏହାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ରହିଥାନ୍ତି।

ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରର ଜନକ କିଏ?

ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରର ଜନକ ବା ଆଦି ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କୁ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଏ। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ଦିବ୍ୟ ଆର୍କିଟେକ୍ଟ ବା କାରିଗର ଭାବରେ ପରିଚିତ। କେତେକ ସୂତ୍ରରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ, ମାମୁନି ମୟନ୍ (ମୟ ଦାନବ)ଙ୍କୁ ଏହାର ଆଦି ଲେଖକ ବା ସ୍ରଷ୍ଟା ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ। ଏହା ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଉତ୍ପାଦନ, ଯାହା ବେଦଗୁଡ଼ିକରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା।

ଉପସଂହାର

ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ର କେବଳ ଏକ କାରିଗରି ବିଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ ବରଂ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଗଭୀର ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ଦାର୍ଶନିକ ଅଂଶ। ଏହାର ଇତିହାସ ବୈଦିକ ଯୁଗରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପୁରାଣ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ। ପୁରାଣର କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ ଏହାକୁ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡିକ ସନ୍ତୁଳନର ପ୍ରତୀକ କରିଥାଏ। ଭାରତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏହି ବିଜ୍ଞାନ ଆଜି ମଧ୍ୟ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ଏବଂ ମାନବ ଜୀବନକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିବାରେ ସହାୟକ। ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଜ୍ଞାନ କେତେ ଗଭୀର ଏବଂ ସମୟାତୀତ।