The Essence of Maha Shivratri: ମହାଶିବରାତ୍ରି: ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା, ପୌରାଣିକତା ଓ ଜୀବନ୍ତ ପରମ୍ପରାର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସଂଗମ

ମହାଶିବରାତ୍ରିର ସକାଳ ପୂର୍ବ ସମୟରେ ଭୁବନେଶ୍ୱରର ପରିବେଶରେ ଏକ ବିଶେଷ ଅନୁଭୂତି ରହେ। ପବନ ମଧ୍ୟ ମନେ ହୁଏ ଆଶା ଓ ଭକ୍ତିର ଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ୟରେ ଭାରୀ ହୋଇଯାଇଛି। ହଜାର ହଜାର ଭକ୍ତ ପବିତ୍ର ବିନ୍ଦୁ ସାଗରକୁ ଯାଆନ୍ତି । ଏହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର ନିକଟରେ ରହିଛି। ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭାତୀ କିରଣ ଆକାଶରେ ଦେଖାଦେବା ସହିତ ଭକ୍ତମାନେ ଶୀତଳ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ମହାଶିବରାତ୍ରି—ଶିବଙ୍କ ମହାରାତ୍ରି। 

ପୌରାଣିକ କଥା: ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନର ଗାଥା

ମହାଶିବରାତ୍ରିର ମୂଳ ରହିଛି ପ୍ରାଚୀନ ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ କଥାରେ। ଦେବତାମାନେ ଓ ଅସୁରମାନେ ଅମୃତ ପାଇବା ପାଇଁ ଏକତ୍ର ହୋଇ କ୍ଷୀର ସାଗରକୁ ମନ୍ଥନ କରିଥିଲେ। ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ମନ୍ଥନ ଦଣ୍ଡ ଭାବରେ ଏବଂ ବାସୁକୀ ନାଗକୁ ଦଉଡି ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିଲା। ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ କୂର୍ମ ଅବତାର ଧାରଣ କରି ପର୍ବତକୁ ନିଜ ପିଠିରେ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପର୍ବତ ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବି ଯିବାରୁ ବଞ୍ଚିଗଲା।
ମନ୍ଥନରୁ ଗୋଟିଏ ପରେ ଗୋଟିଏ ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—କାମଧେନୁ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବୀ, କଳ୍ପବୃକ୍ଷ, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଐରାବତ ଇତ୍ୟାଦି। କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳର ପୂର୍ବରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା ଭୟାବହ ବିଷ—ହଳାହଳ। ଏହି ବିଷ ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା ଯେ ତାହାର ବାଷ୍ପରେ ତ୍ରିଭୁବନ ଜଳିଯାଉଥିଲା।

ଜଗତ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ବିଷ ପିଇଲେ ଶିବ 

ସମସ୍ତେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ। ଶିବ ଶାନ୍ତ ଓ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ସହ ଆସି ସେହି ବିଷକୁ ପାନ କଲେ। କିନ୍ତୁ ସେ ତାହାକୁ ଗିଳିଲେ ନାହିଁ, ବା ବାହାରକୁ ଫିଙ୍ଗିଲେ ନାହିଁ। ସେ ତାହାକୁ ନିଜ କଣ୍ଠରେ ଧାରଣ କଲେ। ବିଷର ପ୍ରଭାବରେ ତାଙ୍କ କଣ୍ଠ ନୀଳ ହୋଇଗଲା। ସେହିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ନୀଳକଣ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମାଆ ପାର୍ବତୀ ତାଙ୍କ କଣ୍ଠକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ବିଷକୁ ଅଟକାଇ ରଖିଥିଲେ। ଯେଉଁ ରାତିରେ ଶିବ ସୃଷ୍ଟିକୁ ବଞ୍ଚାଇଥିଲେ, ସେହି ରାତିକୁ ଆମେ ମହାଶିବରାତ୍ରି ଭାବେ ପାଳନ କରୁଛୁ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।

ଓଡ଼ିଶାରେ ପାଳନର ଅନୁଭୂତି

ଓଡ଼ିଶାରେ ମହାଶିବରାତ୍ରି କେବଳ ଏକ ପର୍ବ ନୁହେଁ—ଏହା ଜୀବନ୍ତ ଅନୁଭୂତି। ଉପବାସ ଶିବଙ୍କ ତ୍ୟାଗ ଓ ସଂଯମର ପ୍ରତିବିମ୍ବ। ରାତି ସାରା ଜାଗର କରି ଭକ୍ତମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି।
ପ୍ରଭାତରେ ସ୍ନାନ କରି ଶରୀର ଓ ମନକୁ ପବିତ୍ର କରାଯାଏ। ପରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ନିର୍ଜଳ ଓ ନିରାହାର ଉପବାସ—ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରଭାତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କିଛି ଖିଆଯାଏନାହିଁ କି ପିଆଯାଏନାହିଁ । 
ଦିନ ୧୧ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକରେ ସାହାଣ ମେଲା ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଭିଡ଼ ଲାଗିଥାଏ। ସାହାଣ ମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁମାନେ ବେଲ ପତ୍ର ଓ କ୍ଷୀର ନେଇ ଶିବଲିଙ୍ଗରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।

ଲିଙ୍ଗରାଜ ଓ ମହାଦୀପର ମାହାତ୍ମ୍ୟ

ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିରରେ ଏହି ପର୍ବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାବ ଓ ଭକ୍ତିରେ ପାଳନ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଆଠ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚ ଶିବଲିଙ୍ଗ ରହିଛି। କ୍ଷୀର, ମହୁ, ଦହି, ଘିଅ ଓ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଅଭିଷେକ କରାଯାଏ।
ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୟ ହେଉଛି ମହାଦୀପ ପ୍ରଜ୍ୱଳନ। ମନ୍ଦିର ଶିଖରରେ ଏହି ମହାଦୀପ ସାରା ରାତି ଜଳି ରହିଥାଏ । ସେବାୟତମାନେ ଏହାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାସ ଅଛି—ମହାଦୀପ ସାରା ରାତି ଜଳିଲେ ଘରେ ସମୃଦ୍ଧି ବଳବତ୍ତର ରହିଥାଏ।
କିନ୍ତୁ ଏହାର ଅର୍ଥ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖିବା, ସଚେତନ ରହିବା, ଓ ଧର୍ମର ପାଳନ କରିବା।

ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ତତ୍ତ୍ୱ

ଓଡ଼ିଶାରେ ମହାଶିବରାତ୍ରି ପୌରାଣିକ କଥାକୁ ଜୀବନ୍ତ କରେ। ଉପବାସ ମାନେ ନିଜକୁ ସଂଯମ କରିବା। ଜାଗର ମାନେ ସଚେତନତା। ଦୀପ ରକ୍ଷା ମାନେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଅନ୍ଧକାରରୁ ବଞ୍ଚାଇବା।
ଏହା ଶୈବ ଦର୍ଶନର ଜୀବନ୍ତ ରୂପ । ଦେବ ଓ ଭକ୍ତ ଅଲଗା ନୁହଁନ୍ତି। ଏହି କଥା କେବଳ ପୌରାଣିକ ଘଟଣା ନୁହେଁ, ଏହା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଚାଲିଛି। ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶର ଏହି ଚିରନ୍ତନ ନୃତ୍ୟରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକ ଅଂଶ।

ପାରିବାରିକ ପର୍ବର ରୂପ

ଓଡ଼ିଶାରେ ମହାଶିବରାତ୍ରି ପରିବାରକୁ ଏକତ୍ର କରେ। ବଡ଼ମାନେ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ପୌରାଣିକ କଥା କହନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ମିଶି ଉପବାସ କରନ୍ତି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରଭାତରେ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରିବା କେବଳ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ନୁହେଁ—ଏହା ତ୍ୟାଗର ଏକ ଯାତ୍ରା ପରେ ପୁନଃ ଜୀବନର ପୋଷଣକୁ ଫେରିବାର ଅନୁଭୂତି।

ମହାଶିବରାତ୍ରି ଆମକୁ ଶିଖାଏ—ଅନ୍ଧକାର ଯେତେ ଗଭୀର ହେଉ, ଆଲୋକକୁ ଜଳାଇ ରଖିବା ଆମ ହାତରେ।